Lựa chọn trọng tài viên để giải quyết tranh chấp là quyền của các bên trong tố tụng trọng tài thương mại tại Việt Nam, được ghi nhận tại Luật Trọng tài thương mại 2010. Khác với tố tụng tòa án, quy trình trọng tài trao quyền chủ động cho các bên trong việc xác định người giải quyết tranh chấp của mình. Bài viết sau đây phân tích các quy định pháp luật liên quan đến việc lựa chọn trọng tài viên, tiêu chuẩn, nhiệm vụ và sự khác biệt so với luật sư đại diện trong quá trình giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại.
1. Quyền lựa chọn trọng tài viên của các bên khi giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài thương mại
Theo Điều 4, Điều 30 và Điều 40 của Luật Trọng tài thương mại 2010, các bên tranh chấp có quyền tự do thỏa thuận lựa chọn trọng tài viên, hình thức trọng tài, và quy tắc tố tụng áp dụng
Trong trọng tài quy chế (tức trọng tài giải quyết tranh chấp tại một Trung tâm trọng tài như VIAC hoặc TRACENT,…), mỗi bên thông thường lựa chọn một trọng tài viên từ danh sách trọng tài viên của trung tâm đó. Hai trọng tài viên được chọn sẽ cùng thống nhất bổ nhiệm trọng tài viên thứ ba để làm Chủ tịch Hội đồng Trọng tài. Trong trường hợp các bên không thực hiện quyền lựa chọn trong thời hạn quy định, Chủ tịch Trung tâm trọng tài có thẩm quyền sẽ thực hiện việc chỉ định thay theo quy định của Điều 40 Luật Trọng tài thương mại 2010.
Đối với trọng tài vụ việc, quyền lựa chọn trọng tài viên để giải quyết tranh chấp được thực hiện hoàn toàn theo thỏa thuận giữa các bên, không bị ràng buộc bởi danh sách của bất kỳ tổ chức nào. Tuy nhiên, Trọng tài viên do các bên lựa chọn phải đáp ứng tiêu chuẩn Trọng tài viên theo Điều 20 Luật Trọng tài thương mại 2010.
Quý khách hàng cần lưu ý rằng bất kể hình thức trọng tài nào được lựa chọn, trọng tài viên có nghĩa vụ tiết lộ mọi tình huống có thể ảnh hưởng đến tính khách quan của mình trước khi nhận vụ việc theo khoản 2, Điều 42 Luật Trọng tài thương mại 2010.
2. Tiêu chuẩn để trở thành trọng tài viên thương mại
Để được công nhận là trọng tài viên có đủ năng lực chuyên môn theo pháp luật Việt Nam, cá nhân phải đáp ứng các điều kiện quy định tại Điều 20 Luật Trọng tài thương mại 2010. Điều luật này thiết lập khung tiêu chuẩn tối thiểu nhằm bảo đảm chất lượng giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia tố tụng trọng tài.
Cụ thể, một cá nhân đủ điều kiện làm trọng tài viên khi có đủ các yếu tố sau:
- Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo quy định của Bộ luật Dân sự.
- Có trình độ đại học và đã qua thực tế công tác theo ngành được đào tạo từ 05 năm trở lên.
- Trong trường hợp đặc biệt, chuyên gia có trình độ chuyên môn cao và có kinh nghiệm thực tiễn phong phú dù không có bằng đại học vẫn có thể được công nhận là trọng tài viên.
- Không thuộc các trường hợp không được làm trọng tài viên theo quy định pháp luật.
Trên thực tế, khi lựa chọn trọng tài viên để giải quyết tranh chấp thương mại, các bên nên ưu tiên lựa chọn trình độ chuyên môn của trọng tài liên quan đến lĩnh vực tranh chấp. Việc lựa chọn không đúng chuyên ngành có thể dẫn đến phán quyết thiếu căn cứ chuyên môn hoặc kéo dài thời gian tố tụng.
3. Có được lựa chọn trọng tài ngoài danh sách của Trung tâm trọng tài thương mại giải quyết tranh chấp
Căn cứ pháp lý về việc lựa chọn trọng tài viên ngoài danh sách
Câu hỏi này phát sinh phổ biến khi các bên muốn chỉ định một chuyên gia cụ thể nhưng tên người đó không có trong danh sách trọng tài viên của Trung tâm trọng tài đã thỏa thuận. Điều 30 và Điều 40 Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định về việc nguyên đơn, bị đơn lựa chọn trọng tài viên và việc thành lập Hội đồng trọng tài, nhưng không đặt ra yêu cầu trọng tài viên phải có tên trong danh sách của Trung tâm trọng tài. Do đó, phạm vi lựa chọn trọng tài viên phụ thuộc vào quy tắc tố tụng của từng Trung tâm trọng tài mà các bên đã thỏa thuận; chẳng hạn, quy tắc tố tụng của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) không bắt buộc trọng tài viên phải có tên trong danh sách của Trung tâm.
Lưu ý khi lựa chọn trọng tài viên ngoài danh sách
Quý khách cần kiểm tra Quy tắc Tố tụng Trọng tài của VIAC, TRACENT hoặc tổ chức trọng tài quốc tế được chọn trước khi chỉ định trọng tài viên ngoài danh sách. Một số trung tâm cho phép lựa chọn tự do với điều kiện người được chọn đáp ứng tiêu chuẩn tại Điều 20 Luật Trọng tài thương mại 2010; một số khác yêu cầu phải lấy từ danh sách được phê duyệt. Sai sót trong bước này có thể dẫn đến việc phán quyết trọng tài bị Tòa án tuyên hủy theo Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010, sửa đổi bổ sung 2025.
Trường hợp trọng tài vụ việc
Đối với trọng tài vụ việc, các bên hoàn toàn tự do lựa chọn trọng tài viên mà không bị ràng buộc bởi danh sách của bất kỳ Trung tâm trọng tài nào. Tuy nhiên, người được chọn vẫn phải đáp ứng tiêu chuẩn luật định và chấp nhận chỉ định bằng văn bản. Do không có sự hỗ trợ từ Trung tâm trọng tài, việc tiến hành tố tụng trong trọng tài vụ việc phụ thuộc nhiều hơn vào sự phối hợp của các bên và Hội đồng trọng tài.
>>> Xem thêm: Dịch vụ luật sư tham gia tố tụng trọng tài
4. Nhiệm vụ của Trọng tài viên khi giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài thương mại
Trọng tài viên không chỉ đóng vai trò người nghe mà còn chịu trách nhiệm điều hành toàn bộ quá trình tố tụng từ khi thụ lý đến khi ban hành phán quyết. Điều 21 Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định nghĩa vụ cốt lõi của trọng tài viên, bao gồm tính độc lập, vô tư, khách quan và bảo mật thông tin về vụ tranh chấp. Các nhiệm vụ này không thể được ủy quyền hay chuyển nhượng cho bên thứ ba trong suốt quá trình tố tụng.
Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại, Hội đồng Trọng tài thực hiện các nhiệm vụ cụ thể theo quy định của Luật Trọng tài thương mại 2010, bao gồm: xem xét đơn khởi kiện và hồ sơ vụ việc, xác định vấn đề cần giải quyết, tổ chức phiên họp giải quyết tranh chấp, thu thập chứng cứ bổ sung nếu cần, và ban hành phán quyết trọng tài theo nguyên tắc đa số. Ngoài ra, Hội đồng Trọng tài có quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo yêu cầu của các bên theo Điều 49 Luật Trọng tài thương mại 2010.
Quý khách hàng cần phân biệt giữa nhiệm vụ của trọng tài viên với vai trò của luật sư đại diện trong cùng một vụ tranh chấp. Trọng tài viên là người ra quyết định đảm bảo tính độc lập, khách quan trong quá trình giải quyết vụ việc, còn luật sư là người bảo vệ quyền lợi cho thân chủ. Hiểu đúng ranh giới này giúp Quý khách hàng xây dựng chiến lược tố tụng hợp lý và sử dụng nguồn lực pháp lý hiệu quả.
5. Trọng tài viên và luật sư khác nhau như thế nào khi giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài thương mại
Sự khác biệt về vị trí pháp lý và chức năng
Sự khác biệt căn bản giữa trọng tài viên và luật sư nằm ở vị trí pháp lý và chức năng trong tố tụng trọng tài. Trọng tài viên là người có thẩm quyền giải quyết tranh chấp, đưa ra phán quyết có giá trị pháp lý ràng buộc các bên; trong khi luật sư đại diện là người hành nghề theo Luật Luật sư, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ trước Hội đồng Trọng tài. Cả hai vai trò đều được điều chỉnh bởi các khung pháp lý riêng biệt và không thể do cùng một người đảm nhiệm trong cùng một vụ tranh chấp.
Sự khác biệt về trách nhiệm và nghĩa vụ nghề nghiệp
Về trách nhiệm pháp lý, trọng tài viên phải đảm bảo tính vô tư và không được nhận thù lao từ bất kỳ bên nào ngoài phí trọng tài theo quy định. Luật sư đại diện, ngược lại, nhận thù lao từ thân chủ và có nghĩa vụ hành động vì lợi ích tối đa của thân chủ trong khuôn khổ pháp luật và Luật Thương mại. Trọng tài viên bị cấm tiếp xúc riêng với một bên sau khi nhận chỉ định; luật sư có nghĩa vụ thường xuyên trao đổi với thân chủ để chuẩn bị phương án bảo vệ quyền lợi của thân chủ.
Tiêu chí lựa chọn trọng tài viên và luật sư
Khi lựa chọn trọng tài viên và luật sư cho cùng một vụ tranh chấp, Quý khách hàng nên chú trọng hai tiêu chí độc lập: đối với trọng tài viên, ưu tiên kinh nghiệm thực tiễn trong lĩnh vực tranh chấp và danh tiếng độc lập; đối với luật sư, ưu tiên năng lực xây dựng hồ sơ chứng cứ và lập luận pháp lý trước hội đồng. Sự phối hợp đúng đắn giữa việc lựa chọn trọng tài viên phù hợp và đội ngũ pháp lý mạnh sẽ nâng cao đáng kể khả năng đạt kết quả có lợi trong tố tụng trọng tài thương mại.
6. Dịch vụ luật sư tham gia giải quyết tranh chấp trọng tài thương mại
Luật sư tư vấn và đại diện giải quyết tranh chấp trọng tài thương mại cho Quý khách hàng sẽ thực hiện các công việc sau:
- Rà soát và đánh giá hiệu lực thỏa thuận trọng tài trong hợp đồng hiện hành của Quý khách
- Xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp: trọng tài hay Tòa án căn cứ theo quy định pháp luật
- Tư vấn lựa chọn tổ chức trọng tài phù hợp: VIAC, TRACENT hoặc tổ chức trọng tài khác
- Soạn thảo đơn khởi kiện trọng tài, bản tự bảo vệ hoặc đơn phản tố theo quy tắc tố tụng
- Thu thập, sắp xếp và trình bày chứng cứ trước Hội đồng Trọng tài
- Đại diện Quý khách tham dự phiên họp giải quyết tranh chấp tại tổ chức trọng tài
- Phản đối phán quyết trọng tài tại Tòa án khi có căn cứ theo Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010, sửa đổi bổ sung 2025
- Hỗ trợ thi hành phán quyết trọng tài theo thủ tục thi hành án dân sự
- Tư vấn soạn thảo điều khoản trọng tài trong hợp đồng thương mại mới để phòng ngừa tranh chấp
Kết Luận
Lựa chọn trọng tài viên đúng năng lực chuyên môn và phù hợp lĩnh vực tranh chấp là yếu tố quyết định hiệu quả của tố tụng trọng tài thương mại. Luật LCP sẵn sàng hỗ trợ Quý khách hàng từ bước đánh giá thỏa thuận trọng tài, lựa chọn tổ chức trọng tài đến đại diện toàn trình trước Hội đồng Trọng tài. Quý khách hàng có nhu cầu tư vấn, vui lòng liên hệ Hotline: 0962 275 827 để được hỗ trợ trực tiếp.
